Bản đồ khoa học là gì?
Bản đồ khoa học (science mapping) là nhánh của trắc lượng thư mục tập trung vào quan hệ: giữa các tài liệu, tác giả, tạp chí và khái niệm. Nếu phân tích hiệu suất cho biết lĩnh vực lớn đến đâu, thì bản đồ khoa học cho biết lĩnh vực được tổ chức như thế nào. Zupic và Čater (2015) hệ thống hoá các kỹ thuật này và chỉ ra rằng mỗi kỹ thuật soi sáng một khía cạnh khác nhau, vì vậy việc chọn đúng kỹ thuật quan trọng không kém việc chạy phần mềm.
Chúng tôi tiếp cận bản đồ khoa học như một thiết kế nghiên cứu, không chỉ là bước vẽ hình. Trước khi chạy, hai bên thống nhất câu hỏi cần trả lời, đơn vị phân tích và cách chia giai đoạn. Nhờ vậy các bản đồ trong bài có vai trò rõ ràng và hội đồng dễ theo dõi mạch lập luận.
Ba cấu trúc mà bản đồ khoa học làm rõ
Cấu trúc khái niệm
Các chủ đề và mối liên hệ giữa chúng, thường dựa trên đồng xuất hiện từ khóa hoặc thuật ngữ trong tiêu đề, tóm tắt.
Cấu trúc tri thức
Nền tảng lý thuyết mà lĩnh vực dựa vào, thể hiện qua đồng trích dẫn tài liệu, tác giả hoặc tạp chí được trích dẫn.
Cấu trúc xã hội
Ai hợp tác với ai ở cấp tác giả, cơ quan và quốc gia, dựa trên mạng đồng tác giả.
Chọn kỹ thuật theo câu hỏi nghiên cứu
Bảng dưới đây là khung chúng tôi dùng khi tư vấn. Một dự án thường chỉ cần hai đến bốn dòng trong bảng.
| Câu hỏi nghiên cứu | Kỹ thuật phù hợp | Đầu ra chính |
|---|---|---|
| Lĩnh vực gồm những chủ đề nào? | Đồng xuất hiện từ khóa | Mạng từ khóa, cụm chủ đề |
| Lĩnh vực dựa trên nền tảng lý thuyết nào? | Đồng trích dẫn | Cụm tài liệu kinh điển |
| Hướng nghiên cứu hiện tại đang chia thành nhánh nào? | Ghép cặp thư mục (Kessler, 1963) | Cụm tài liệu gần đây |
| Các nhóm và quốc gia hợp tác thế nào? | Đồng tác giả | Mạng hợp tác |
| Chủ đề nào là động lực, chủ đề nào đang suy giảm? | Bản đồ chủ đề chiến lược | Biểu đồ bốn góc phần tư |
| Chủ đề thay đổi ra sao qua thời gian? | Diễn tiến chủ đề | Sơ đồ dòng chảy giữa các giai đoạn |
Bản đồ chủ đề chiến lược và diễn tiến chủ đề
Bản đồ chủ đề (thematic map) trong Bibliometrix xếp mỗi cụm chủ đề theo hai trục. Độ trung tâm đo mức liên kết của chủ đề với phần còn lại của lĩnh vực, độ đậm đặc đo mức phát triển nội tại của chủ đề. Bốn góc phần tư tương ứng với chủ đề động lực, chủ đề nền tảng, chủ đề chuyên biệt và chủ đề mới nổi hoặc đang suy giảm.
Khi chia dữ liệu thành các giai đoạn, ví dụ theo mốc sự kiện chính sách hoặc theo số bài tương đương, sơ đồ diễn tiến chủ đề cho thấy chủ đề nào kế thừa chủ đề nào. Việc chia giai đoạn ảnh hưởng lớn tới kết quả, vì vậy chúng tôi luôn trình bày lý do lựa chọn mốc thời gian và thử độ nhạy với một cách chia khác.
Quy trình lập bản đồ khoa học
1. Thống nhất câu hỏi và thiết kế
Xác định câu hỏi, cấu trúc cần làm rõ, đơn vị phân tích và cách chia giai đoạn.
2. Thu thập và hợp nhất dữ liệu
Lấy dữ liệu từ Scopus, Web of Science và với gói Chuyên sâu có thể thêm Dimensions, OpenAlex hoặc PubMed, sau đó loại trùng và chuẩn hoá trường.
3. Chuẩn hoá thuật ngữ và tham chiếu
Gộp biến thể từ khóa và tài liệu được trích dẫn để mạng phản ánh đúng khái niệm, không bị nhiễu chính tả.
4. Dựng các bản đồ
Dùng VOSviewer cho mạng và Bibliometrix cho bản đồ chủ đề, diễn tiến chủ đề, three-field plot, rồi so sánh tính nhất quán giữa hai công cụ.
5. Tổng hợp cụm và bàn giao
Lập bảng tổng hợp mỗi cụm gồm thành phần, tài liệu tiêu biểu và chỉ số, kèm buổi hướng dẫn 60 phút với gói Chuyên sâu.
Trình bày trong phần Phương pháp
Với bản đồ khoa học, phần Phương pháp nên giải thích vì sao chọn từng kỹ thuật, nêu rõ đơn vị phân tích, ngưỡng, thuật toán phân cụm, cách đo độ trung tâm và độ đậm đặc, cách chia giai đoạn. Báo cáo kỹ thuật của chúng tôi liệt kê đủ các thông tin này, kèm trích dẫn tài liệu phương pháp gốc để bạn tham chiếu. Gói Chuyên sâu còn bao gồm một lần cập nhật kết quả theo ý kiến phản biện trong vòng 60 ngày.
Ranh giới trách nhiệm
Tham khảo thêm quy trình xây dựng bản đồ từ khóa, bảng giá và đặt hàng.