Bên cạnh bản đồ từ khóa, hai loại phân tích thường được phản biện quan tâm là đồng tác giả (co-authorship) và đồng trích dẫn (co-citation). Chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau: cấu trúc xã hội của lĩnh vực và cấu trúc tri thức của lĩnh vực. Bài viết giải thích khái niệm, các lựa chọn kỹ thuật quan trọng và những bẫy diễn giải thường gặp.
Hai loại phân tích, hai câu hỏi khác nhau
Co-authorship
Hai đơn vị có liên kết khi cùng đứng tên trên một công bố. Phản ánh mạng lưới hợp tác: tác giả, tổ chức, quốc gia.
Co-citation
Hai tài liệu có liên kết khi cùng được một bài sau trích dẫn (Small 1973). Phản ánh nền tảng tri thức mà cộng đồng coi là liên quan.
Bibliographic coupling
Hai bài có liên kết khi cùng trích dẫn một tài liệu (Kessler 1963). Phản ánh mặt trận nghiên cứu hiện tại.
Chọn đơn vị phân tích đồng tác giả
| Đơn vị | Phù hợp khi | Lưu ý dữ liệu |
|---|---|---|
| Tác giả | Xác định nhóm nghiên cứu, nhà khoa học trung tâm | Trùng tên, viết tắt tên gây gộp nhầm hoặc tách nhầm; nên đối chiếu mã định danh tác giả. |
| Tổ chức | So sánh các trường, viện | Một trường có nhiều cách ghi tên; cần thesaurus chuẩn hóa. |
| Quốc gia | Mô tả hợp tác quốc tế | Ổn định nhất; vẫn cần gộp các cách ghi như "Viet Nam" và "Vietnam". |
Với tác giả, VOSviewer mặc định bỏ qua các bài có quá nhiều tác giả (tham số giới hạn số tác giả mỗi tài liệu). Các bài thuộc dự án hợp tác lớn có thể có hàng trăm tác giả và làm méo mạng; hãy nêu rõ bạn giữ hay loại chúng.
Full counting và fractional counting
Đây là lựa chọn kỹ thuật thường bị bỏ qua nhưng ảnh hưởng đáng kể tới kết quả.
- Full counting: mỗi liên kết giữa hai đồng tác giả có trọng số 1, bất kể bài có bao nhiêu tác giả. Một bài 50 tác giả tạo ra 1.225 liên kết, mỗi liên kết trọng số đầy đủ.
- Fractional counting: trọng số được chia nhỏ theo số tác giả, nên tổng đóng góp của mỗi bài là như nhau. Cách này giảm ảnh hưởng của bài nhiều tác giả.
Một ví dụ nhỏ giúp thấy rõ khác biệt. Giả sử dữ liệu có một bài của hai tác giả từ Việt Nam và Nhật Bản, và một bài của liên minh nghiên cứu với tác giả từ 30 quốc gia. Với full counting, bài liên minh tạo liên kết trọng số 1 giữa mọi cặp trong 30 quốc gia, khiến bản đồ có thể gợi ý quan hệ chặt chẽ giữa những nước chỉ cùng xuất hiện trên đúng một bài. Với fractional counting, bài liên minh vẫn được tính nhưng trọng số được chia cho tất cả các cặp, nên bài hai tác giả không bị lấn át.
Ba dạng đồng trích dẫn
Phân tích đồng trích dẫn đòi hỏi trường tài liệu tham khảo (cited references) đầy đủ. Có ba dạng:
- Cited references: đơn vị là từng tài liệu được trích dẫn. Cho thấy các trường phái, công trình kinh điển. Đây là dạng chi tiết nhất.
- Cited sources: đơn vị là tạp chí hoặc nguồn được trích dẫn. Cho thấy các lĩnh vực tri thức mà chủ đề vay mượn.
- Cited authors: đơn vị là tác giả được trích dẫn. Hữu ích nhưng nhạy cảm với trùng tên, và thường chỉ dựa vào tác giả đầu tiên trong chuỗi tham khảo.
Tài liệu tham khảo trong Scopus và Web of Science được ghi theo nhiều cách khác nhau cho cùng một công trình (thiếu trang, sai năm, viết tắt tạp chí). Một tài liệu kinh điển có thể bị tách thành hai, ba nút. Hãy rà soát các nút hàng đầu và gộp bằng thesaurus trước khi diễn giải.
Đồng trích dẫn khác ghép cặp thư mục thế nào
| Tiêu chí | Co-citation | Bibliographic coupling |
|---|---|---|
| Liên kết dựa trên | Được trích dẫn cùng nhau bởi bài sau | Cùng trích dẫn tài liệu trước |
| Hướng thời gian | Nhìn về quá khứ, nền tảng tri thức | Nhìn về hiện tại, mặt trận nghiên cứu |
| Tính ổn định | Thay đổi khi có trích dẫn mới | Cố định khi bài đã xuất bản |
| Bài mới công bố | Khó xuất hiện vì chưa kịp được trích dẫn | Xuất hiện ngay |
Nhiều nghiên cứu dùng cả hai: đồng trích dẫn để mô tả nền tảng, ghép cặp để mô tả các hướng đang hoạt động.
Quy trình thực hiện trong VOSviewer
Nạp dữ liệu đầy đủ trường
Kiểm tra trường tài liệu tham khảo đã có trong tệp xuất.
Chọn loại phân tích và đơn vị
Co-authorship với countries, hoặc co-citation với cited references; chọn phương pháp đếm.
Đặt ngưỡng
Ví dụ tài liệu được trích dẫn ít nhất 20 lần; điều chỉnh để có khoảng 50 đến 100 nút.
Gộp biến thể và chạy lại
Áp thesaurus cho tên tổ chức, quốc gia hoặc tài liệu tham khảo bị tách.
Đọc bản đồ đồng tác giả
Bắt đầu với kích thước nút, phản ánh số tài liệu, và độ dày cạnh, phản ánh cường độ hợp tác. Sau đó xem cấu trúc tổng thể. Mạng bị chi phối bởi vài nút lớn cho thấy hợp tác tập trung quanh một số quốc gia hoặc tổ chức. Nhiều cụm tách rời có thể phản ánh các cộng đồng theo khu vực hay ngôn ngữ ít công bố chung. Các nút cô lập, mà VOSviewer có thể ẩn nếu chỉ hiển thị thành phần liên thông lớn nhất, thường là những đơn vị công bố nhiều nhưng chủ yếu độc lập.
Tổng cường độ liên kết (total link strength) là chỉ số bổ sung hữu ích cho số tài liệu. Một quốc gia có số bài vừa phải nhưng cường độ liên kết cao là quốc gia hội nhập quốc tế tốt; ngược lại, số bài cao mà cường độ liên kết thấp cho thấy công bố chủ yếu trong nước. Trình bày cả hai chỉ số trong bảng cạnh bản đồ giúp làm rõ sự tương phản mà không phóng đại.
Đọc bản đồ đồng trích dẫn
Trong bản đồ đồng trích dẫn tài liệu tham khảo, mỗi cụm thường tương ứng với một trường phái, một truyền thống phương pháp hoặc một nhóm nghiên cứu thực nghiệm. Để đặt tên cụm, hãy đọc các tài liệu được trích dẫn nhiều nhất trong cụm thay vì đoán từ nhan đề. Các tài liệu phương pháp kinh điển, như kỹ thuật thống kê hay bài giới thiệu phần mềm, thường tạo thành cụm riêng hoặc nằm ở trung tâm vì được trích dẫn bất kể chủ đề; có thể ghi nhận và loại chúng ở lần chạy sau nếu không phục vụ câu hỏi nghiên cứu.
Những tài liệu nối hai cụm đáng được chú ý vì chúng thường là công trình đưa ý tưởng từ truyền thống này sang truyền thống khác. Cuối cùng, bản đồ đồng trích dẫn chỉ mô tả cách các bài trong tập dữ liệu của bạn sử dụng tài liệu; phạm vi tìm kiếm vì vậy quyết định trực tiếp nền tảng tri thức mà bạn nhìn thấy.
Những bẫy diễn giải cần tránh
- Đồng tác giả không đồng nghĩa với hợp tác thực chất: đứng tên chung có thể do chia sẻ dữ liệu, cố vấn hoặc thông lệ ngành.
- Được trích dẫn nhiều không có nghĩa là được đồng tình: tài liệu có thể được trích dẫn để phản bác.
- Thiên lệch cơ sở dữ liệu: Scopus và Web of Science phủ không đều theo ngôn ngữ và khu vực, ảnh hưởng tới vị trí của các quốc gia như Việt Nam.
- Độ trễ trích dẫn: công trình mới cần thời gian để tích lũy trích dẫn, nên đồng trích dẫn luôn thiên về tài liệu cũ.
- Không xếp hạng cá nhân: tránh dùng bản đồ để đánh giá năng lực của một nhà khoa học cụ thể.
Hỗ trợ kỹ thuật cho phân tích mạng
Dịch vụ phân tích đồng trích dẫn của Biblio VietSCI bao gồm chuẩn hóa tên tác giả, tổ chức, quốc gia, gộp biến thể tài liệu tham khảo, chạy co-authorship, co-citation và bibliographic coupling, xuất bản đồ và bảng số liệu kèm tệp gốc. Phần lập luận và kết luận khoa học thuộc về tác giả. Xem bảng giá hoặc gửi yêu cầu tại trang đặt hàng.
Câu hỏi thường gặp
Co-citation và bibliographic coupling khác nhau thế nào?
Co-citation liên kết hai tài liệu khi chúng cùng được một bài sau trích dẫn, phản ánh nền tảng tri thức. Bibliographic coupling liên kết hai bài khi chúng cùng trích dẫn một tài liệu, phản ánh mặt trận nghiên cứu hiện tại.
Nên chọn full counting hay fractional counting?
Fractional counting giảm ảnh hưởng của các bài có quá nhiều tác giả nên thường được khuyến nghị cho mạng đồng tác giả. Dù chọn cách nào, hãy báo cáo rõ trong phần Phương pháp.
Vì sao một tài liệu kinh điển xuất hiện thành nhiều nút?
Do tài liệu tham khảo được ghi không đồng nhất trong các bài trích dẫn. Cần rà soát và gộp các biến thể bằng thesaurus trước khi diễn giải.
Phân tích đồng tác giả theo quốc gia có cần làm sạch không?
Có, dù ít hơn so với tác giả. Cần gộp các cách viết tên quốc gia khác nhau và kiểm tra trường địa chỉ bị thiếu.
Có thể dùng bản đồ đồng tác giả để đánh giá nhà khoa học không?
Không nên. Bản đồ mô tả mô thức công bố chung, không đo năng lực hay chất lượng nghiên cứu của cá nhân.