Phân tích trắc lượng thư mục là gì?
Phân tích trắc lượng thư mục (bibliometric analysis) là cách tiếp cận định lượng đối với một tập hợp công bố khoa học. Thay vì đọc từng bài để tóm tắt, nhà nghiên cứu đo đếm sản lượng, lượt trích dẫn, mạng lưới hợp tác và cấu trúc chủ đề của cả một lĩnh vực trong một khoảng thời gian xác định. Theo hướng dẫn được trích dẫn rộng rãi của Donthu và cộng sự (2021), phương pháp gồm hai nhánh bổ trợ nhau: phân tích hiệu suất (performance analysis) trả lời câu hỏi ai, ở đâu, bao nhiêu; còn lập bản đồ khoa học (science mapping) cho thấy các ý tưởng, tác giả và nguồn công bố liên kết với nhau ra sao.
Đối với luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ hay một bài tổng quan, kết quả trắc lượng thư mục giúp lập luận về khoảng trống nghiên cứu dựa trên dữ liệu thay vì cảm nhận chủ quan. Biblio VietSCI đảm nhận phần kỹ thuật vốn tốn nhiều thời gian nhất của quy trình này và bàn giao đầy đủ tệp gốc để bạn có thể kiểm tra lại từng con số trước khi đưa vào bản thảo.
Khi nào nên dùng phân tích trắc lượng thư mục?
Phương pháp phát huy hiệu quả khi tập tài liệu đủ lớn để thống kê có ý nghĩa, thường từ vài trăm công bố trở lên, và khi câu hỏi nghiên cứu mang tính tổng thể hơn là đi sâu vào một kết quả thực nghiệm cụ thể. Một số tình huống điển hình mà khách hàng của chúng tôi thường gặp:
- Lĩnh vực tăng trưởng nhanh: số bài vượt quá khả năng đọc thủ công và bạn cần một bức tranh khách quan về xu hướng, các nhóm nghiên cứu dẫn đầu và chủ đề mới nổi.
- Chương tổng quan của luận án: cần xác định các dòng nghiên cứu chính trước khi chọn lọc tài liệu để đọc sâu và tổng hợp định tính.
- Đánh giá vị thế: hội đồng, nhà tài trợ hoặc lãnh đạo đơn vị cần bằng chứng về đóng góp của một nhóm, một trường hay một quốc gia.
- Kết hợp với tổng quan hệ thống: trắc lượng thư mục đi cùng quy trình sàng lọc theo PRISMA 2020 (Page et al., 2021) giúp tăng tính minh bạch cho bài tổng quan.
Hai nhánh phân tích trong một dự án
Một nghiên cứu trắc lượng thư mục hoàn chỉnh không dừng ở vài biểu đồ đếm số bài. Chúng tôi tổ chức kết quả theo ba lớp để bạn dễ đưa vào cấu trúc bài viết:
Phân tích hiệu suất
Số công bố theo năm, tốc độ tăng trưởng hằng năm, tổng trích dẫn, trích dẫn trung bình mỗi bài, chỉ số h của tác giả và nguồn, các quốc gia, cơ quan và tạp chí đóng góp nhiều nhất.
Lập bản đồ khoa học
Mạng đồng tác giả, đồng xuất hiện từ khóa, đồng trích dẫn và ghép cặp thư mục, cùng bản đồ chủ đề và diễn tiến chủ đề qua các giai đoạn.
Các định luật kinh điển
Ở gói Chuyên sâu, chúng tôi kiểm định định luật Lotka về năng suất tác giả và áp dụng định luật Bradford để xác định nhóm tạp chí lõi của lĩnh vực.
Quy trình thực hiện từng bước
1. Xây dựng chuỗi tìm kiếm
Cùng bạn xác định khái niệm cốt lõi, từ đồng nghĩa, phạm vi năm, loại tài liệu và ngôn ngữ. Chúng tôi thử nghiệm nhiều phiên bản truy vấn và kiểm tra xem các bài then chốt bạn đã biết có nằm trong kết quả hay không.
2. Thu thập dữ liệu
Xuất bản ghi đầy đủ kèm danh mục tài liệu tham khảo từ Scopus, Web of Science hoặc nguồn mở theo gói đã chọn, sử dụng quyền truy cập hợp lệ của tổ chức bạn khi điều khoản cơ sở dữ liệu yêu cầu.
3. Làm sạch và hợp nhất
Loại bản ghi trùng theo DOI và tiêu đề, chuẩn hoá biến thể tên tác giả, cơ quan và từ khóa bằng tệp thesaurus, đồng thời ghi lại số bản ghi bị loại để vẽ sơ đồ PRISMA.
4. Phân tích và trực quan hoá
Chạy Bibliometrix trong R (Aria và Cuccurullo, 2017) cho thống kê mô tả và bản đồ chủ đề, chạy VOSviewer cho các mạng, rồi xuất hình ở độ phân giải phù hợp yêu cầu tạp chí.
5. Bàn giao và giải thích kỹ thuật
Bạn nhận dữ liệu đã làm sạch, tệp cấu hình, hình ảnh và báo cáo kỹ thuật mô tả từng tham số, kèm hỗ trợ chỉnh sửa miễn phí 30 ngày trong phạm vi gói.
Các lựa chọn phương pháp quan trọng
Kết quả trắc lượng thư mục phụ thuộc rất nhiều vào những quyết định tưởng như nhỏ. Hai người cùng dùng một bộ dữ liệu nhưng chọn ngưỡng khác nhau có thể nhận được bản đồ rất khác nhau. Vì vậy chúng tôi ghi rõ từng lựa chọn và lý do, để bạn bảo vệ được trước hội đồng và phản biện:
| Quyết định | Phương án thường dùng | Cơ sở lựa chọn |
|---|---|---|
| Nguồn dữ liệu | Scopus, Web of Science hoặc gộp cả hai | Scopus bao phủ rộng hơn, Web of Science có chuỗi trích dẫn dài; gộp nguồn giúp giảm thiên lệch |
| Đơn vị phân tích | Tác giả, nguồn, quốc gia, từ khóa, tài liệu được trích dẫn | Chọn theo câu hỏi nghiên cứu thay vì chạy mọi loại mạng |
| Cách đếm | Đếm đầy đủ hoặc đếm phân số | Đếm phân số hạn chế ảnh hưởng của các bài có rất nhiều tác giả |
| Ngưỡng tối thiểu | Số lần xuất hiện hoặc số trích dẫn tối thiểu | Giữ bản đồ đọc được, thường khoảng 100 đến 300 nút |
| Chuẩn hoá | Association strength | Phương pháp mặc định của VOSviewer theo van Eck và Waltman (2010) |
| Phân giai đoạn | Theo mốc sự kiện hoặc theo số bài tương đương | Giúp so sánh chủ đề giữa các thời kỳ một cách công bằng |
Kết quả xuất hiện thế nào trong phần Phương pháp
Một mục Phương pháp đạt chuẩn phải cho phép người khác lặp lại nghiên cứu. Chúng tôi cung cấp mô tả kỹ thuật gồm chuỗi tìm kiếm nguyên văn, ngày truy xuất, cơ sở dữ liệu và chỉ mục, tiêu chí lọc, số bản ghi qua từng bước, phần mềm và phiên bản, ngưỡng, cách đếm và phương pháp chuẩn hoá. Ở gói Nâng cao trở lên, phần mô tả này được soạn bằng tiếng Anh học thuật để bạn biên tập lại theo văn phong của nhóm.
Phần Kết quả và Thảo luận, nơi giải thích ý nghĩa của các cụm, xu hướng và hàm ý cho lĩnh vực, vẫn do chính bạn viết. Báo cáo kỹ thuật của chúng tôi chỉ nêu điều dữ liệu cho thấy, chẳng hạn cụm nào lớn nhất hay từ khóa nào xuất hiện gần đây, mà không đưa ra nhận định khoa học thay tác giả.
Ranh giới liêm chính khoa học
Tìm hiểu thêm tại trang Liêm chính khoa học, xem các ví dụ ứng dụng tại ví dụ theo lĩnh vực, so sánh các gói tại Bảng giá hoặc gửi yêu cầu qua trang Đặt hàng.