Phân tích đồng xuất hiện từ khóa là gì?
Phân tích đồng xuất hiện (co-word analysis) đếm số lần hai thuật ngữ cùng có mặt trong một tài liệu. Tập hợp các cặp đó tạo thành một mạng, trong đó mỗi nút là một từ khóa và độ dày đường nối thể hiện tần suất cùng xuất hiện. Thuật toán phân cụm sau đó gom các từ khóa liên kết chặt thành các nhóm, mỗi nhóm thường tương ứng với một chủ đề hoặc một hướng nghiên cứu.
Khác với đồng trích dẫn vốn nhìn vào quá khứ qua danh mục tham khảo, đồng xuất hiện từ khóa phản ánh nội dung mà chính các tác giả đang viết. Vì vậy đây là kỹ thuật được dùng nhiều nhất để mô tả cấu trúc khái niệm của một lĩnh vực và theo dõi chủ đề đang dịch chuyển.
Chọn nguồn thuật ngữ nào?
Đây là quyết định đầu tiên và ảnh hưởng lớn nhất tới kết quả. Mỗi lựa chọn có ưu và nhược điểm riêng:
| Nguồn thuật ngữ | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|
| Từ khóa tác giả | Phản ánh trực tiếp cách tác giả định vị bài viết | Nhiều biến thể, một số bài cũ hoặc một số tạp chí không có |
| Từ khóa chỉ mục (Index Keywords của Scopus, Keywords Plus của Web of Science) | Phủ rộng, được gán theo quy trình của cơ sở dữ liệu | Có thể chung chung, Keywords Plus sinh ra từ tiêu đề tài liệu tham khảo |
| Thuật ngữ trích từ tiêu đề và tóm tắt | Có ở hầu hết bản ghi, bắt được khái niệm mới | Nhiều nhiễu, cần lọc thuật ngữ chung và đặt ngưỡng liên quan |
Với chế độ trích thuật ngữ trong VOSviewer, chúng tôi cân nhắc giữa đếm nhị phân và đếm đầy đủ, đồng thời xem xét tỷ lệ giữ lại theo điểm liên quan (relevance score) thay vì chấp nhận mặc định một cách máy móc.
Làm sạch thuật ngữ: bước quyết định chất lượng
Một mạng từ khóa chưa làm sạch thường chia một khái niệm thành nhiều nút. Chúng tôi xây dựng tệp thesaurus riêng cho từng dự án, ghi rõ mỗi phép gộp để bạn kiểm tra lại. Các nhóm xử lý điển hình (ví dụ minh hoạ):
- Biến thể chính tả: "e-learning", "elearning" và "electronic learning" được gộp thành một thuật ngữ.
- Số ít và số nhiều: "supply chain" và "supply chains".
- Viết tắt: "SEM" và "structural equation modeling", sau khi kiểm tra ngữ cảnh để tránh nhầm với nghĩa khác.
- Thuật ngữ quá chung: "study", "research", "model" hoặc tên nước dùng làm bối cảnh được loại bỏ hoặc giữ lại tuỳ câu hỏi nghiên cứu.
Các bước chúng tôi thực hiện
1. Chuẩn bị dữ liệu
Thu thập hoặc tiếp nhận bản ghi, kiểm tra tỷ lệ bản ghi có từ khóa tác giả để quyết định nguồn thuật ngữ.
2. Xây dựng thesaurus
Rà soát toàn bộ danh sách thuật ngữ theo tần suất, gộp biến thể và loại thuật ngữ không mang nội dung.
3. Đặt ngưỡng và cách đếm
Thử các ngưỡng số lần xuất hiện, chọn đếm đầy đủ hoặc phân số, kiểm tra độ ổn định của cụm.
4. Dựng mạng và phân cụm
Tạo network, overlay theo năm công bố trung bình và density trong VOSviewer; trend topics và bản đồ chủ đề trong Bibliometrix.
5. Lập bảng cụm
Liệt kê từ khóa của từng cụm với số lần xuất hiện, tổng sức mạnh liên kết và năm trung bình.
Đọc chỉ số và nhận diện chủ đề mới nổi
Ba chỉ số cơ bản xuất hiện trong mọi bảng kết quả: số lần xuất hiện (occurrences), sức mạnh liên kết với từng từ khóa khác (link strength) và tổng sức mạnh liên kết (total link strength). Bản đồ overlay tô màu theo năm công bố trung bình giúp phân biệt thuật ngữ đã lâu đời với thuật ngữ mới nổi, còn biểu đồ trend topics trong Bibliometrix cho thấy khoảng thời gian mỗi từ khóa được dùng nhiều nhất.
Cần thận trọng với từ khóa xuất hiện rất gần đây: tần suất thấp có thể vì chủ đề mới, cũng có thể vì đó là cách diễn đạt riêng của một nhóm nhỏ. Chúng tôi đánh dấu những trường hợp như vậy để bạn cân nhắc khi viết.
Mô tả trong phần Phương pháp
Đoạn mô tả nên nêu nguồn thuật ngữ, cách làm sạch (kèm tham chiếu tệp thesaurus trong phụ lục), ngưỡng, số thuật ngữ đạt ngưỡng, phương pháp đếm, chuẩn hoá và phần mềm. Báo cáo kỹ thuật của chúng tôi cung cấp đầy đủ các thông tin này. Ở gói Nâng cao, phần mô tả được soạn bằng tiếng Anh để bạn biên tập lại. Nếu phản biện đặt câu hỏi về một phép gộp cụ thể, bạn có thể chỉ ra đúng quy tắc trong tệp thesaurus và chạy lại bản đồ khi bỏ quy tắc đó.
Giới hạn trách nhiệm
Xem thêm quy trình xây dựng bản đồ từ khóa, bảng giá và đặt hàng.