Phân tích đồng trích dẫn là gì?
Khái niệm đồng trích dẫn (co-citation) được Small (1973) đề xuất: hai tài liệu A và B được coi là đồng trích dẫn khi cùng xuất hiện trong danh mục tham khảo của một tài liệu thứ ba. Càng nhiều bài báo trích dẫn đồng thời A và B, mối liên hệ giữa chúng càng mạnh. Điều quan trọng là quan hệ này do những người trích dẫn tạo ra chứ không phải do chính A và B, vì vậy nó phản ánh cách cộng đồng khoa học nhìn nhận các công trình theo thời gian.
Khi dựng mạng đồng trích dẫn cho cả một lĩnh vực, các cụm tài liệu hiện ra như những trường phái tư tưởng hoặc những nền tảng phương pháp. Đây là công cụ phù hợp nhất để trả lời câu hỏi lĩnh vực đứng trên vai những người khổng lồ nào. Ngược lại, kỹ thuật này không mạnh trong việc mô tả những gì diễn ra trong một hai năm gần nhất, vì vậy cần kết hợp với kỹ thuật khác khi câu hỏi hướng về hiện tại.
Ba cấp độ đồng trích dẫn
Đồng trích dẫn tài liệu
Đơn vị là từng tài liệu được trích dẫn. Cho thấy các công trình kinh điển và các cụm nền tảng lý thuyết, phương pháp.
Đồng trích dẫn tác giả
Đơn vị là tác giả được trích dẫn. Hữu ích để mô tả các trường phái học thuật gắn với những nhà nghiên cứu cụ thể.
Đồng trích dẫn nguồn
Đơn vị là tạp chí được trích dẫn. Cho thấy lĩnh vực vay mượn tri thức từ những ngành và tạp chí nào.
Đồng trích dẫn hay ghép cặp thư mục?
Hai kỹ thuật này thường bị nhầm lẫn. Ghép cặp thư mục (bibliographic coupling) do Kessler (1963) đề xuất xét chiều ngược lại: hai bài báo được ghép cặp khi chúng cùng trích dẫn một tài liệu. Bảng so sánh dưới đây giúp chọn kỹ thuật phù hợp:
| Tiêu chí | Đồng trích dẫn | Ghép cặp thư mục |
|---|---|---|
| Đơn vị trong mạng | Tài liệu được trích dẫn | Tài liệu trong bộ dữ liệu |
| Hướng nhìn | Quá khứ: nền tảng tri thức | Hiện tại: mặt trận nghiên cứu |
| Quan hệ có thay đổi theo thời gian? | Có, tăng dần khi có thêm trích dẫn mới | Không, cố định khi bài được công bố |
| Phù hợp với bài mới | Kém, vì bài mới chưa kịp được trích dẫn | Tốt, bao gồm cả bài vừa xuất bản |
Trong nhiều dự án, chúng tôi đề xuất dùng cả hai: đồng trích dẫn để mô tả nền móng và ghép cặp thư mục để mô tả các hướng đang triển khai.
Quy trình thực hiện
1. Thu thập bản ghi kèm tài liệu tham khảo
Đồng trích dẫn bắt buộc phải có danh mục tham khảo đầy đủ. Chúng tôi kiểm tra trường này trước khi phân tích.
2. Chuẩn hoá tài liệu được trích dẫn
Cùng một cuốn sách có thể được ghi theo nhiều cách: khác năm xuất bản, khác cách viết tên tác giả, có hoặc không có số trang. Chúng tôi gộp các biến thể này để tránh một công trình bị chia thành nhiều nút.
3. Chọn đơn vị và ngưỡng trích dẫn
Xác định số trích dẫn tối thiểu để giữ lại khoảng vài chục đến vài trăm tài liệu, đủ chi tiết mà vẫn đọc được.
4. Dựng mạng và phân cụm
Dựng mạng trong VOSviewer với chuẩn hoá association strength, kiểm tra độ ổn định cụm khi thay đổi ngưỡng.
5. Lập bảng cụm tài liệu
Liệt kê tài liệu trong mỗi cụm, số trích dẫn cục bộ và sức mạnh liên kết để bạn đọc lại các công trình then chốt.
Những lưu ý phương pháp quan trọng
- Độ trễ trích dẫn: công trình mới, dù quan trọng, chưa có đủ thời gian để được đồng trích dẫn, vì vậy bản đồ thiên về tài liệu cũ.
- Tên tác giả được trích dẫn: ở một số định dạng xuất dữ liệu, trường tài liệu tham khảo chỉ ghi tác giả đầu tiên, nên phân tích đồng trích dẫn tác giả chủ yếu phản ánh tác giả thứ nhất.
- Trích dẫn cục bộ và toàn cục: số trích dẫn trong bộ dữ liệu của bạn khác với tổng trích dẫn trên cơ sở dữ liệu; chúng tôi báo cáo rõ loại nào được dùng.
- Tài liệu ngoài cơ sở dữ liệu: sách, báo cáo, luận án vẫn xuất hiện trong mạng vì được trích dẫn, dù bản thân chúng không có bản ghi trong Scopus hay Web of Science.
Trình bày trong bài báo
Phần Phương pháp nên ghi đơn vị phân tích, ngưỡng trích dẫn, số tài liệu đạt ngưỡng trên tổng số tài liệu được trích dẫn, cách chuẩn hoá tài liệu tham khảo, phương pháp chuẩn hoá mạng và phân cụm. Báo cáo kỹ thuật của chúng tôi cung cấp đủ các con số và tệp đối chiếu biến thể tài liệu tham khảo để đưa vào phụ lục.
Phạm vi dịch vụ và liêm chính
Xem hướng dẫn phân tích co-authorship và co-citation, bảng giá và đặt hàng.